Alzheimer hastalığı; beyin hücrelerinin zamanla zarar görmesiyle ortaya çıkan, beyin işlevlerinde bozukluklara bağlı olarak zamanla bireyin konuşma, karar verme ve günlük işlerini kendi başına yapma yeteneğini kaybetmesine neden olan kronik ve ilerleyici bir rahatsızlıktır. Tüm demans (bunama) nedenleri içinde en yaygın görülenidir ve vakaların yaklaşık %60-70’ini oluşturmaktadır.
Dünya genelinde 55-57 milyon kişide demans olduğu, yaklaşık her 3 saniyede bir kişide demans geliştiği, 2040 yılına kadar dünya genelinde üçüncü önde gelen ölüm nedeninin demans olacağı tahmin edilmektedir. Alzheimer hastalığı ve demans, ülkemizde de önemli sağlık sorunları arasında yer almaktadır. TÜİK tarafından yayımlanan 2022 yılı Türkiye Sağlık Araştırması Raporu’na göre, ülkemizde 65 yaş üzerindeki bireylerde Alzheimer hastalığı görülme sıklığı %5,5’tir. Yine TÜİK verilerine göre Alzheimer hastalığından ölen yaşlıların oranı 2024 yılında %3,0 olmuştur.
Yaygınlığına ve bireyler, aileler ve toplumlar üzerindeki yıkıcı etkilerine rağmen hastalığa ilişkin bilgi eksiklikleri, yanlış inanışlar, damgalama ve ayrımcılık dünya genelinde devam etmektedir.
Bilgi ve farkındalık düzeyindeki eksikliklerin başında hastalığın yaşlanmanın doğal ve önlenemez bir parçası olarak görülmesidir. Yapılan araştırmalar, sağlık ve bakım çalışanlarının %65’inin demansın, yaşlanmanın normal bir parçası olduğuna inandığı göstermiştir. Dünya genelinde toplumun yaklaşık %80’i demans geliştirme konusunda endişe duymakta, her 4 kişiden 1’i ise demansı önlemek için yapılabilecek hiçbir şey olmadığını düşünmektedir.
Konu ile ilgili ikinci önemli sorun da ayrımcılık ve damgalanmadır. Demansla yaşayan bireylerin %88’i ayrımcılığa uğradığını belirtmektedir. Demansla yaşayan bireylerin ve bakım verenlerin %46’sı tanı korkusu ve damgalamayı, tanıya erişimin önündeki engeller arasında göstermektedir.
Hastalık ile hastalığın kişiler ve toplum üzerindeki yıkıcı etkileri hakkındaki farkındalığın ve bilgi düzeyinin artırılması, aynı zamanda damgalanma ve ayrımcılıkla da mücadele edilmesi amacıyla her yılın eylül ayı Dünya Alzheimer Ayı olarak ilan edilmiştir. Bu senenin kampanya teması ise “Ne Kadar Erken Tanırsanız, O Kadar Fazlasını Yapabilirsiniz: Demans Tanısı Önemlidir.” olarak belirlenmiştir.
Demans ve Alzheimer riski azaltılabilir.
Ailesinde demans veya Alzheimer öyküsü bulunması ve cinsiyet gibi risk faktörleri değiştirilemez.
Yaşam tarzına bağlı ve değiştirilebilir risk faktörleri ile mücadele edilerek sağlıklı yaşam alışkanlıklar edinerek hastalığı önlemek, geciktirmek veya etkilerini azaltmak mümkündür. Değiştirilebilir risk faktörleri arasında; yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, obezite ve tip 2 diyabet, tütün ve tütün ürünleri ile alkol kullanımı, hareketsiz yaşam ve zihinsel olarak pasif olmak gibi alışkanlıklar; düşük eğitim düzeyi, depresyon, kafa travmaları ve uyku bozuklukları sayılabilir.
Araştırmalar; değiştirilebilir risk faktörlerine uygun müdahaleyle demans vakalarının %45’inin geciktirilebileceğini veya önlenebileceğini göstermektedir.
Bu çerçevede, hastalıktan korunmak için;
Zihinsel egzersizler yapmak: Bulmaca çözmek, kitap okumak veya yeni bir dil öğrenmek beyni dinamik tutar.
Düzenli hareket etmek: Haftada birkaç gün tempolu yürüyüş yapmak kan dolaşımını ve beyin sağlığını destekler.
Sağlıklı beslenmek: Taze sebze, meyve, balık ve zeytinyağı ağırlıklı beslenmek riski azaltır.
Sosyal hayattan kopmamak: Arkadaşlarla vakit geçirmek ve sosyal gruplara katılmak zihni korur.
Kronik hastalıkları yönetmek: Tansiyon, kolesterol ve şeker seviyelerini kontrol altında tutmak önemlidir.
Demansı ve Alzheimer’ı Erken Tanımak Önemlidir
Unutkanlık: Yeni öğrenilen bilgileri unutmak en yaygın ilk belirtidir.
Yön ve Zaman Karışıklığı: Bildik yerlerde kaybolma veya günün hangi saatinde olduğunu şaşırma ile kendini gösterir.
Günlük İşleri Yapmada Zorlanma: Yemek pişirmek, alışveriş yapmak veya hesap ödemek zorlaşır.
İletişim Sorunları: Konuşurken kelimeleri bulmakta zorluk başlar.
Kişilik Değişimi: Kişi şüpheci, huzursuz veya depresif olabilir.
Bu belirtilerin fark edilmesi halinde vakit geçirilmeden bir uzman hekime başvurulması; erken tanı, uygun tedavi, bakım ve destek hizmetlerine erişimin sağlanması tanı alan bireylerin mümkün olduğunca uzun süre bağımsız yaşamalarına yardımcı olabilmektedir.
Tanı sonrasında hastalara uygun destek sağlanması önemlidir.
İlaç tedavileri ve tıbbi desteğin yanı sıra sosyal destek, demans dostu kapsayıcı tasarım, sosyal aktiviteler, anıları hatırlamaya yönelik çalışmalar, rehabilitasyon ve geçici bakım hizmetleri; demansla yaşayan bireylerin ve bakım verenlerin bağımsızlıklarının en üst düzeye çıkarılmasını sağlar.
Demansı ve Alzheimer hastalığını daha yakından tanımak ve korunmaya yönelik bilgi edinmek isteyenler için Bakanlığımız tarafından yayımlanan “Demanslı Bireylerde Koruyucu Yaklaşımlar” kitabına Halk Sağlığı Genel Müdürlüğümüzün internet sitesinden erişilebilmektedir.
Aile hekimliği birimlerine başvurup kronik hastalık taramalarını ve izlemlerini düzenli yaptırarak, Sağlıklı Hayat Merkezlerine başvurup sağlıklı yaşam alışkanlığı kazanmak için ücretsiz destek almak mümkündür.